Yunanistan’ın Ege’de statükoyu sarsan adımlarına Ankara’dan etraf ve egemenlik odaklı güçlü karşılık yolda. Yunanistan’ın İyon ve Ege Denizi’nde ilan etmeyi planladığı iki yeni deniz parkı, Ankara’da dikkatle izleniyor. Türkiye, bu alanların statüsünün tartışmalı olduğunu belirterek, parkların rastgele bir tüzel geçerliliği olmadığını vurguladı. Yetkililer, bilhassa Ege’deki gri alanlara yönelik Yunanistan’ın fiili durum yaratma teşebbüslerinin kabul edilmeyeceğini altını çizdi. Türkiye, seyir serbestisi ve memleketler arası denizcilik kurallarının ihlal edilmemesi gerektiğini vurguladı.
SIRA TÜRKİYE’DE: DENİZ PARKLARI YOLDA
Kulislerde konuşulanlara nazaran Türkiye, yakın vakitte kendi deniz parklarını ilan etmeye hazırlanıyor. Ege, Akdeniz, Karadeniz ve Marmara’daki muhtemel muhafaza alanları için çalışmalar başlatıldı.
Türkiye’nin 16 Nisan 2025’te duyurduğu “Deniz Mekansal Planlaması”, milletlerarası platformda tanındı. Bu adım, Ankara’nın çevresel ve stratejik atılımlarına resmi bir taban oluşturdu. Yetkililer, etraf müdafaa kisvesiyle Ege’de yeni hudutlar çizilmesine müsaade verilmeyeceğini belirtirken memleketler arası deniz hukukuna uygun her iş birliğine açık olunduğu, fakat Türkiye’nin çıkarlarını zedeleyecek adımların karşılıksız kalmayacağının altı çizildi.
Diplomatik Bağlantılar ve Politik Araştırmalar Merkezi (DİPAM) Lideri Dr. Tolga Sakman, Türkiye açısından bu durum sadece çevresel bir düzenleme değil, statükoyu zorlama potansiyeli taşıyan siyasi bir atak olarak görüldüğünü vurguladı. Yunanistan’ın bilhassa statüsü tartışmalı alanlarda etraf muhafaza ismi altında deniz parkı ilan etmesi, fiili durum yaratmaya yönelik bir teşebbüs olarak pahalandıran Sakman, “Bu çeşit adımlar, etraf diplomasisi kisvesi altında egemenlik tezlerinin güçlendirilmesi stratejisine dönüşebilir. Ege üzere tarihî olarak gergin ve tüzel açıdan karmaşık bir deniz alanında, bu türlü adımların zamanlaması ve kapsamı tesadüf değildir. Daha evvel de Atina farklı biçimde bölge statüsünü zorladığını biliyoruz lakin bu durum konjonktürel kalmış, devamlılığı olmamıştı.” dedi.
DİPAM Lideri Dr. Tolga Sakman’ın konuyla ilgili açıklamaları şöyle:
“TÜRKİYE’NİN SEYRÜSEFER HAKKI DİREKT ETKİLENEBİLİR”
Eğer Yunanistan’ın ilan ettiği deniz parkları, seyir rotalarını daraltır ya da askeri/sivil geçiş alanlarını kısıtlarsa, Türkiye’nin seyrüsefer hakkı direkt etkilenebilir. Memleketler arası hukuk, bilhassa yarı kapalı denizlerde seyrüsefer serbestisine özel değer atfeder. Türkiye, bu hakka yönelik rastgele bir fiili sınırlamayı tanımayacağını tekraren beyan etti. Ankara’nın, Yunanistan’ın karasularını genişletme kararını savaş nedeni saymasının temelinde Ege’de seyrüsefer hakkına verdiği ehemmiyet de bulunuyor. Münasebetiyle, bu teşebbüs bir etraf sıkıntısından çok daha fazlası olarak algılanırken buna karşı atak de bu çerçevede bedellendiriliyor.
“ATİNA, TÜRKİYE’Yİ ENGELLEME MÜMKÜNLÜĞÜNÜ ARTIRMAYI UMUYOR”
Türkiye’nin deniz kuvvetlerindeki kapasite artımı bilhassa ihlallere verilen karşılıkların sürat ve oranıyla görünüyor. Sistemsiz göçmen kontrolünde Türkiye’nin takibi de dikkat cazip. Ege’de bu durum engellenmek isteniyor olabilir. Ayrıyeten Ege’deki askeri kısıtlılık Türkiye’nin Akdeniz ve Karadeniz bölgelerindeki stratejik varlık ve hareketlerini da kısıtlayacaktır. Hem Türk donanmasında büyüyen gemi boyutları hem de güç arama-çıkarma gemilerinin ölçüleri düşünüldüğünde bu kaidelerle engelleme mümkünlüğünü artırmayı umuyor Atina.
ULUSLARARASI DENİZ HUKUKU NE DİYOR, KİM UYGULUYOR?
Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Kontratı UNCLOS, deniz parklarının çevresel hedeflerle ilan edilebileceğini kabul ediyor, fakat bu ilanların öteki kıyıdaşların haklarını ihlal etmemesi gerekir. Ayrıyeten Ankara bölgedeki jeopolitik koşullar, uygun komşuluk bağları, karşılıklı muahedeler ve milletlerarası hukuk öncelikleri ile bu tip tartışmaları mevzuları alana girmeden çözmek istiyor. Değerli olan konu, etraf müdafaa gayesiyle ilan edilen parkların seyrüsefer serbestisi ve egemenlik problemlerini dolaylı yoldan değiştirmek için kullanılmaması gerektiği. Çünkü uygulamada güçlü olanın söylemi ve fiili durumu belirleyici oluyor. Yani hukuk kadar jeopolitik istikrar de belirleyici.
“KIYIDAŞ ÜLKELER ORTASINDA İŞBİRLİĞİ VE ORTAK KARAR ALMA YÜKÜMLÜLÜĞÜ DOĞAR”
Türkiye’nin elinde güçlü argümanlar mevcut. Öncelikle, statüsü tartışmalı adacık ve kayalıkların etrafında rastgele bir egemenlik değişikliği yaratacak fiili durumların, memleketler arası hukuk açısından geçersiz olduğu yönünde görüş birliği var. Ayrıyeten, Ege’nin yarı kapalı deniz olması nedeniyle kıyıdaş ülkeler ortasında işbirliği ve ortak karar alma yükümlülüğü doğar. Yani Yunanistan’ın tek taraflı düzenlemeleri, Türkiye tarafından hukuken tanınmamakta ve karşılıklı müzakere gerektirdiği savunulmakta. Türkiye’nin “Deniz Mekansal Planlama Haritası”nı MSPGlobal platformuna kaydettirmiş olması da deniz yetki alanlarında memleketler arası tanınırlığı güçlendiren teknik bir adım olmuştur.
“TÜRKİYE’DEN DENİZ PARKLARI AÇIKLAMASI İÇİN STRATEJİK ZAMANLAMA”
Türkiye’nin kısa vadede kendi deniz parklarını ilan etmesi bekleniyor. Bu duyurunun önümüzdeki haftalarda etraf odaklı ulusal bir tepe ya da BM etraf gündemli platformlarıyla eşzamanlı yapılması muhtemel. Böylelikle etraf diplomasisinin memleketler arası meşruiyet araçları da kullanılmış olacak. Dışişleri ve Etraf Bakanlığı’nın uyumunda çok aktörlü bir duyuru kararın tesirini artıracaktır.
“LİSTEDE İSTANBUL BOĞAZI’NIN ÇIKIŞ NOKTALARI DA VAR”
Ada, koy ve körfezler ön plana çıkacaktır. Olası bölgeler ortasında Gökçeada-Bozcaada etrafı, Datça-Bozburun yarımadası, Güllük Körfezi, Kaş-Kekova açıkları ve Mersin Körfezi üzere hem biyolojik çeşitlilik açısından varlıklı hem de stratejik kıymeti yüksek alanlar öne çıkıyor. Ayrıyeten planın yalnızca Ege ve Doğu Akdeniz ile hudutlu kalmayacağı Karadeniz kıyılarında da misal planlamalar ile topyekun bir çalışma olacağını düşünebiliriz. Burada da bilhassa Tuna ırmağının denize döküldüğü sularda ve İstanbul Boğazı’nın çıkış noktalarında çevresel muhafaza alanlarının gündeme gelmesi mümkün.
“TÜRKİYE’NİN BU OYUNU SADECE KARŞI ATAKLARLA DEĞİL, PROAKTİF DE OYNAMASI GEREKİYOR”
Yakın geçmişe kadar etraf, sıhhat, su, besin üzere mevzuların artık faal ve sert diplomatik alanlara taban hazırladığını, baskı aracı olarak kullanılabildiğini görebiliyoruz. Etraf diplomasisi de milletlerarası alakalarda yeni jenerasyon rekabet ve nüfuz alanı inşasının bir aracı haline geldi. Direkt askeri ya da siyasi bir müdahale olmadan, etraf hassasiyeti üzerinden egemenlik alanlarını genişletme stratejisi uygulanıyor. Bu usul “yeşil jeopolitika” olarak da isimlendiriliyor. Bilhassa deniz alanları üzere çok aktörlü, karmaşık bölgelerde etraf hassaslığı ismi altında milletlerarası meşruiyet kazanarak fiili denetim kurma eğilimi artıyor.
Türkiye’nin de bu oyunu sadece karşı ataklarla değil, proaktif etraf siyasetleriyle oynaması gerekiyor. Ege aslında gergin olduğundan burada bu mevzu daha süratle taban buluyor lakin halihazırda yahut yakın vakitte misal gerginliklere alan açacak deniz bölgeleri de mevcut.
