Yıldırım ilçesi Piremir Mahallesi’ndeki çocuk parkı içerisinde yer alan Fransız Mezarlığı, dikkat çekiyor. Birçoğunun üzerinde Hristiyanlığın sembolü olan haç bulunan 32 mezar taşından en eskisi, 1868 yılında hayatını kaybeden Fransa’nın Bursa Konsolosu Mösyö Seon’a ilişkin. İsmi Fransız Mezarlığı olsa da günümüze ulaşan mezar taşlarında, İtalyan, Alman, İskoç, Ermeni ve Avusturyalı olmak üzere Latin Katoliklerin isimleri yer alıyor.
1940’lı yıllara kadar gayrimüslim mezarlığı olarak kullanılan alan, şimdilerde konut alanı ve çocuk parkı olarak kullanılıyor. Büyük ölçüde tahrip edilen mezarlık, 1995’ten sonra park halinde düzenlenerek kalan mezar taşları da parkın bir köşesinde sergilenmeye başlandı. Bursa Büyükşehir Belediyesi Bursa Bellek Haritası projesi kapsamında Bursa Levantenleri araştırmasından elde edilen sonuçlara göreyse bilinenin bilakis mezar taşlarının altının boş olduğu ortaya çıktı.
‘BURADA MEZARLIK YOK’
Araştırmayı yürüten Orta Doğu Teknik Üniversitesi (ODTÜ) Tarih Kısmı öğrencisi Agah Enes Yasa, mezar taşlarının öbür bir yerden taşındığını belirterek, “Burada bir mezarlık bildiğimiz kadarıyla yok. Asıl mezarlık Çobanbey Türbesi’nin yanında Karınca Deresi’nin yanında olan bir yer. Artık hem ne Karıncadere var ne de türbenin yanındaki bu arazi mezarlık orada duruyor. Karıncadere’nin üzerinden Çelebi Mehmet Bulvarı geçiyor. Arazi de vakitle Cumhuriyet devrinde fabrikaya dönüştürülmüş. Şu an atıl vaziyette. Daha sonra kuvvetle mümkün, sözel kaynaklara dayanarak maalesef bunu söyleyebiliyorum. Zira çok kaynak yok. Bursa’daki değerli ipek fabrikatörlerinden tekrar Fransız olan Marcel Romangalle, mezarlığı buraya naklettiriyor” dedi.
‘LATİN KATOLİK MEZARLIĞI OLARAK İSİMLENDİRMEK DAHA DOĞRU’
Yaptığı araştırmaların hedefinin Bursa’daki yanlışlı bilgileri düzeltmek, arşive dayalı araştırma yapmak ve ampirik araştırmayı ortaya çıkarmak olduğunu söyleyen Yasa, Çobanbey Türbesi’nin yanında yer alan asıl mezarlığa yalnızca Fransızların değil, Latin Katoliklerin gömüldüğü belirterek, Fransız Mezarlığı ile ilgili hakikat bilinen yanlışları şöyle anlattı:
“Aslında Latin Katolik Mezarlığı olarak isimlendirmemiz daha gerçek olur. Zira burada sadece Fransızlar değil; İtalyan, İskoç ve Avusturyalı Katolikler de gömülü. Zati bunların birçoklarının aile birliktelikleri kurduklarını, arşiv kayıtlarında görmekteyiz. Yabancı konsoloslukların arşiv kayıtlarında. Bunlar Bursa’da 600-700 kişilik bir cemaatmiş. Bu cemaat oluşumu sürecinde, Fransızların ön plana çıktığını görüyoruz maddi takviyelerle. Fransız misyonunun hastane, okul kurduğunu görüyoruz. Aşağıda Fransız Kilisesi, sarı kilise vardır. Bilhassa ipek ticaretiyle ilgilendiklerini görüyoruz. Fransa’nın Lyon yakınlarındaki Drome kentinden buraya gelenler var. Lyon’dan gelenler var. Lyon’daki ipek ticaretiyle uğraşan, büyük ajansların Bursa temsilciliğini yapanlar var. Muhabirliğini. İpek ticareti merkezde ama bunun dışında farklı alanlarda faaliyet gösterenler de var. Örneğin Lacaze ailesi. Mağazacılık yapıyor. Osmanlı’nın son periyotlarında ticaret maksadıyla Bursa’ya yerleşen Fransız, İtalyan, Avusturyalı çeşitli aileler var. Bunun dışında farklı alanlarda faaliyet gösterenler de var. Örneğin Lacaze ailesi, mağazacılık yapıyor. Benim de üzerine çalıştığım bir aile. Onların yazdıkları ticaret raporlarını yayına hazırlıyorum. Ailenin Fransa’da ve Avrupa’da çıkan her şeyi, Bursa’ya ithal ederek burada sattıklarını görmekteyiz. Tuğladan çimentoya, el fenerinden fotoğraf makinesi levazımatına kadar. Hatta kağıt dahi. Burada bu işle ilgileniyorlar.”
‘TAŞLAR ÇOBANBEY TÜRBESİ’NİN YANINDAN BURAYA NAKLEDİLMİŞ’
Geç Osmanlı periyodunda Hristiyan ahalinin çoklukla şimdilerde millet bahçesi olan Eski Atatürk Stadyumu’nun olduğu yerdeki Rum mezarlığına defnedildiğini belirten Agah Enes Yasa, “Bursa’ya gelen çok kıymetli bir gazeteci var, Regis Delbeuf. Birebir vakitte seyyah olarak da biliniyor. Delbeuf’ün seyahatnamesinde, Bursa ve İznik üzerine yazdığı yapıtta asıl mezarlığın şu an üstünde millet bahçesi olan, ondan önce Atatürk Stadyumu olan alanda Rum Mezarlığı olduğu yazıyor. O mezarlığın bir kısmının Bursa’da ölen Fransız ve öbür Latin Katoliklere ayrıldığından bahsediyor. Lakin cemaatin meyyit sayısı artmaya başlayınca, zira yalnızca Bursa’da değil, Bilecik, İzmit, Balıkesir; Bursa vilayetine bağlı ya da onun etrafındaki öteki mutasarrıflıklara bağlı yaşayan, farklı koloni üyeleri de var. Fransızlar var ve bunlar ölünce de Bursa’ya getirilip, gömülüyorlar. İstanbul’a gitmiyor birçok. Onların sayısının da artmasıyla bir arada, bir mezarlık gereksiniminin ortaya çıktığını ve devlet dayanağıyla, devletin yönlendirmesiyle Çobanbey Türbesi’nin yanındaki Ermeni Kilisesi Vakfı’na ilişkin toprağa kendilerinin tahsis edildiğinden bahsediyor. Arşiv kayıtları da doğruluyor bunu. Onun yanında Ermeni Katoliklerin kabri olduğunu görüyoruz. Zira Ermeni Katolikler de aslında Ortodoks Ermeni Kilisesi’nden ayrılarak Katolik mezhebine geçmiş, Roma’ya bağlanmış, Katolikleşmiş cemaatten bahsediyoruz. Onlarla yan yana gömüldüklerini görüyoruz. Daha sonra Cumhuriyet döneminde o mezarlık oradan alınarak muhtemelen dediğim üzere Marcel Romangalle’nin yönlendirmesiyle, takviyesiyle buraya taşınmış ve bu gördüğümüz selvi ağaçları da buraya dikilmiş. Bu biçimde bir kabir oluşmuş” dedi.
‘EN ESKİ MEZAR TAŞI, FRANSA’NIN BURSA KONSOLOSU MÖSYÖ SEON’A AİT’
Çocuk parkındaki mezar taşlarının hiçbir mana tabir etmediğinin altını çizen Yasa, buradaki en eski mezar taşının da 1868 yılında hayatını kaybeden Fransa’nın Bursa Konsolosu Mösyö Seon’a ilişkin olduğunu belirterek, “Çünkü bunların hepsinin altında bir mezar odası, mezar alanı bulunuyordu. Kabir alanı bulunuyordu. Bunlar da lahit kapağı formundaydı. Şu an ne altta odalar var mezar kısımları var ne etrafındaki çerçeveler var. Büsbütün dağılmış vaziyette taşlar duruyor. Orası özel mülkiyete geçmiş, fabrika inşa etmişler. O denli olunca taşları da buraya getirmişler. En eskisi 1868 yılı diye tespit edebildim. Mösyö Seon, Bursa Fransız Konsolosu. Onun mezar taşını görüyoruz. Daha sonra 1914-1915 tarihli mezar taşları da var. Lacaze ailesine ilişkin. Benim bildiğim, evvelce 36 taş varmış burada. Ancak onların da şu an çok azını görebiliyoruz. Bahsettim 2010’lu yıllara ilişkin sayılar. Vakitle toprağın altına karıştı muhtemelen” diye konuştu.
‘BAZI TAŞLAR BANYO FAYANSI, KİMİLERİ MUTFAK TEZGAHI OLARAK KULLANILMIŞ’
1970’li yıllarda Bursa’nın göç almasının akabinde buraya yerleşen vatandaşlar ve define avcıları tarafından mezar taşlarının tahrip edildiğini söyleyen Yasa, “Bursa’ya 1970’lerden itibaren Bulgaristan, Karadeniz ve Doğu Anadolu’dan yapılan göçlerle, buranın etrafındaki tarım yerlerinin imara açıldığını, parsellenerek satıldığını biliyoruz ve burası önemli bir yerleşim alanına dönüşüyor. Dönüştüğü vakit de bilhassa mezar yağmacıları dediğimiz beşerler, define avcıları, ‘burada bir şey bulacağım’ umuduyla gelmişler ve mezarlıkları tahrip etmişler. Kimisi de buradaki taşları götürüp, konutunun banyo fayansı, mutfak tezgahı üslubu hedeflerle kullanmış. Ya da merdiven basamağı yapmış. Buranın önemli manada yağmalandığını biliyoruz eski gazete kayıtlarından” dedi.
