Zeynep Dilara Akyürek / Milliyet.com.tr – Karadeniz kıyıları 2023 yılının kasım ayında denizanası ‘istilasına’ uğramış, süratli formda kıyılara taşınan denizanaları merak konusu olmuştu. Pek çok kişi kirlilik, felaket ya da iklim değişikliğine ait yorumlar getirse de durum çok daha farklı olabilirdi. Elbette beşeri faktörler tabiatın muhakkak istikrarlarını alt üst ediyordu. Ancak denizanalarının kıyıda belirmesi, aslında çok doğal bir sürecin kesimi olabilirdi. 2023’teki denizanası haberleri sonrası geçtiğimiz günlerde de benzeri haberler bilhassa Karadenizlilerin dikkatini çekti. Zira adres de yaşanan da birebir birebirdi: Karadeniz kıyıları denizanası kaynıyordu! Peki, ancak neden? Bu şeffaf ve jele benzeri yapıdaki canlılar neden kıyılara geliyordu? Yaşananlar berbat bir sonun ya da ‘yeniden doğuşun’ mu habercisiydi? Bugünlerde hâlâ Sinop ve Samsun’da görülen ağır denizanası varlığına ait tüm merak edilenleri Sinop Üniversitesi Su Ürünleri Fakültesi Dekanı Prof. Dr. Levent Bat, ‘tuz’ detayıyla Milliyet.com.tr’ye anlattı.
DENİZANASI AKINI KARADENİZ KIYILARINDA!
Prof. Dr. Levent Bat 2023’teki denizanası artışından sonra, “Su sıcaklığının artması nedeniyle rhizostoma pulmo tipi, sıklıkla yığınlar meydana getirir” demişti. Prof. Dr. Bat’ın bahsettiği denizanası tipi, ‘deniz ciğeri’ olarak da biliniyordu. Bu şeffaf ve jelimsi canlının vakit zaman kümelenmiş halde görülmesi yahut artması ise onlar için hayati ögelere bağlıydı. Amaçları bir şeyleri yok etmek değil, bilakis nüfuslarını çoğaltmak olan denizanaları sıcaklık, rüzgâr ve tuzluluk üzere faktörlerin tesiriyle artabiliyordu. Bu artış hem gözle görülür birikmeler biçimde, hem de üreme gayeli yaşanıyordu. 2023’teki ‘istiladan’ sonra 2025’te de yeniden Karadeniz kıyıları jelimsi canlıların radarına girmişti. Peki fakat neden? Prof. Dr. Levent Bat bunu şöyle açıklıyor:
“Karadeniz’de deniz anaları olağanda daima var. Bazen arttığı ve kıyılara geldiği söyleniyor. Koylarda, rüzgâr almayan sakin yerlerde daha çok ağırlaştığını görüyoruz. Bu Samsun, Sinop kıyılarında da her yerde oluyor. Mesela Sinop’ta yarımada olduğu için rüzgâr bir taraftan geldiği vakit kesilebiliyor. O kestiği yerde daima bu türlü büyük bir kitleler halinde denizanaları buluşuyor. Bunun için birçok faktör var. Birincisi sıcaklık, sıcaklığın artmaya başlamasıyla sularda hareketlilik oluyor. Sular ısınmaya başladıkça üst gerçek çıkıyor. Soğuk sular aşağıya, sıcak sular üst hakikat bir sirkülasyon oluyor. İkincisi rüzgâr. Rüzgâr geldiği takdirde uzaktaki dalgalarla denizanaları etkin olarak hareket edemediği için, kıyılara gerçek geliyorlar. Bilhassa işte limanlarda vesaire ağır bir biçimde bunları görüyoruz. Üreme periyotlarında gelirler. Beslenmeyle alakalı olarak bol besin bulduğu yere gelirler. Etçiller ve küçük şeyleri yiyorlar. Oburlar çok oburlar, münasebetiyle da nerede kolay besin bulacaklarsa oraya geliyorlar. Onun için de hem fiziki olarak rüzgârların tesiri hem ısınmayla alakalı sıcaklığın tesiri hem de üreme periyotlarında bu olaylar olur. Yoğunlukları artıyorsa bu şu demektir: O bölgelerde varlıklı besin var.”
4 DENİZDEKİ PEK BİLİNMEYEN ‘TUZ’ DETAYI
Karadeniz, Marmara, Ege ve Akdeniz… 4 deniziyle eşsiz bir coğrafyada yer alan Türkiye, 1279 farklı su canlısına yuva oluyor. Ancak son günlerde bunlar ortasında bulunan denizanaları, Karadeniz kıyılarında eskisinden çok daha fazla görülüyor. Bir ordu üzere kıyılara akın eden bu canlılar bir şeyden mi kaçıyor yoksa bir şeyler mi arıyor? Tek istekleri hayatta kalıp kuşaklarının devamını getirmek olan jelimsi canlıların artışıyla ilgili geçmişten örnekler veren Prof. Dr. Levent Bat, “2010 yılında bir doktor öğrencimle, Samsun’da o işte Kızılırmak’ın, döküldüğü yerlerde yaptığımız araştırmalar vardı. İnanılmaz derecede denizanasına rastladık. O büyüklerine, ‘Rhizostoma pulmo’ dediğimiz renkli olanlara bayağı bir rastladık. Hatta bunlar bazen daha şiddetli dalgalarda kenarlara bu türlü vuruyor. Bunların inanılmaz derecede arttığını da söyleyebiliriz. Şu sıralarda da artıyor. Fakat net datalar için ölçüm yapmak gerekir” diyor. 4 denize kıyısı olan ülkemizde denizanası popülasyonuna bakıldığında ise dikkat cazibeli bir ayrıntı ortaya çıkıyor: Denizlerdeki tuz oranı! Pekala bu denizanalarının varlığını nasıl etkiliyor olabilir? Hangi denizlerde daha çok denizanası var? Prof. Dr. Bat, bu soruların karşılıklarını da verdi.
Prof. Dr. Levent Bat, “Burada jelimsi organizma çok. Pleurobrachia pileus ‘taraklı denizanası’ diye geçiyor. Fakat bilhassa Akdeniz’de vakit zaman o zehirli uzun yapılı, çok ziyanlı denizanaları görülür. Öldürücü ve çok tehlikelidirler. Bazen işte Ege’ye hakikat geçişi olduğunu biliyoruz. Fakat Karadeniz’de bir bariyer var. Yani Karadeniz’deki tuzluğun binde 17’lerde olması etkiliyor. Bir de tatlı su niteliğinde daha çok. Burada hayat ortamı bulsalar Karadeniz’e daha çok gelirler. Niçin? Zira Karadeniz’de organik unsur ölçüsü daha yüksek. Kuzeye gidildikçe yani tuzluluk oranı azaldıkça denizanası azalıyor. Akdeniz’de çok daha fazla çeşit var, çeşitlilik daha fazla. Fakat mevcut olan tiplerdeki sayı Karadeniz’de daha yüksek. Yani cins sayısı az ancak mevcut olanların sayısı fazla” diye konuştu.
ARTTIKÇA MİKROP MU SAÇIYOR? KARADENİZ’DEKİLER ZEHİRLİ Mİ?
Denizanası artışının insanlarda ve deniz hayvanlarında bakteri yayılımlı hastalık riskini artırabildiğine yönelik keşif, peşinden birçok soru getirmişti. 2019’daki çalışma, 6 ay içinde Akdeniz’deki varil denizanası (Rhizostoma pulmo) çoğalmalarının yaygınlaştığını ortaya koymuştu. Dünyanın her yerindeki besin zinciri denizde ve okyanuslarda da işliyordu. Denizanaları küçük canlıları ve atıkları birer besin olarak kabul ediyordu. Bu şeffaf canlıların salgıladıkları mukusta bulunan mikrop ve bakterilerin kimilerinin, somonlarda enfeksiyona neden olan ve kerevitler için ölümcül olanlarla birebir olduğu keşfedildi. Bu çalışma, deniz hayvanları ve beşerler için telaş verici beş ana bakteri kümesini da keşfetti. Bunlar, Chryseobacterium, Flavobacterium ve Tenacibaculum, Coxiella ve Vibrio’ydu. Üstelik bu bakteriler, insanlarda kolera, enfeksiyon ve ateşli hastalıklara sebep olabiliyordu. Denizanalarındaki artış tıpkı vakitte bölgedeki sıcaklıkların yükseldiğini ve iklim değişikliğinin tesirlerini gösterebilir. Prof. Dr. Levent Bat’a nazaran, denizanaları öteki canlıları, küçük zooplanktonik hayvansal mikroskopik organizmaları yiyordu. Pek çok farklı şeyle beslenen denizanaları insanların da kirlettiği sularda yaşıyor ve besleniyor. Kirlilik de kaçınılmaz bir sonu getirebiliyor: Ziyanlı mikroorganizmalarda artış! Peki sahiden de bu kirlilikte beslenen denizanaları patladığında insanları zehirleyebilir mi yoksa birkaç gün sürebilecek acı dışında bir sorun olmaz mı? Prof. Dr. Levent Bat bunu da cevaplayarak kelamlarını şöyle noktaladı:
“Düz ince olan denizanalarının pek ziyanı yok. Yapışsa bile bedeninizde bir şey olmuyor. Başkalarında yani renkli, mor olanlarında ise yakıcı hücreler var. Onlar temas ettiği vakit yakabiliyorlar. Onlar yakıcı salgılarını avlarını felç etmede, yemekte kullanıyor. Lakin alışılmış ki beşerler da fiziki temas olduğunda salıyor yakıcı unsurları. Yapışıyor ve ziyan verebiliyorlar. Bazen öldürücü olabilir. Karadeniz’dekiler kaşındırır ya da insanların alerjik durumlarına nazaran de tesiri değişiyor. Bana tesir etmeyebilir, sana tesir edebilir ya da tam aksisi. Daha hassas olan bireylerde bu daha çok kendini gösterebiliyor. Alışılmış ki denizanaları kendilerine üremek ve yerleşmek için yer seçerken, daha çok mikrop ve bakteri bakımından varlıklı noktaları tercih ediyor.”
